Nieuws

Het is afgelopen met de ‘feanterij’

Camera Sietse de Boer Potlood Arend Waninge

Drie weken geleden vertrok het laatste schip met veen uit De Deelen. Theun de Leeuw (75) uit Tijnje zet een punt achter de vervening, een activiteit waar zijn familie al bijna tweehonderd jaar mee verbonden is. Een verhaal over gevoel, ervaring, turf en nulaarde. En over de pracht van De Deelen als werkomgeving. “It fielt as is it fan jesels.” 

Hij kent natuurgebied De Deelen van a tot z. “Ik bin yn it gebiet opgroeid, dêr bin ik natoerman wurden, fisker en jager. At wy dêr moarns om njoggen oere de kraan stilsetten foar kofje, wie it as wie de wrâld fan ús. Dan bist ien mei de natoer.” Toch had Theun de Leeuw jarenlang een haat-liefdeverhouding met het gebied waar zijn familie al zo lang actief is. Hij volgde een technische opleiding, wilde eigenlijk niet in de turf. “Ik wie der eins wol klear mei, mar ús heit woe al dat ik derby kaam. Sa bin ik der al as jonge yn bedarre en ha eins noait oars dien.”

De familie De Leeuw trok vanaf het begin van de 19e eeuw vanuit Frankrijk en Duitsland met de veenafgravingen mee naar het noorden. Via de omgeving Giethoorn werd eindhalte Tijnje bereikt. In de loop der jaren volgde ook de evolutie van veenarbeider naar zelfstandig vervener. Inmiddels is het laatste schip met veen uit De Deelen vertrokken. Een traditie is geëindigd, al was het natuurlijk al lang niet meer wat het was.

Machinaal

De handel in gedroogde turf als brandstof eindigde al rond 1960. “Partikulieren brûkten it al langer net mear. Mar wy brochten altyd noch folop turf nei Halbertsma yn Grou, dy stookten der noch op. En ek it stoomgemaal by Teakesyl wie in goede klant. Us heit hat it noch lang folhâlden.” Dat kon omdat Pieter de Leeuw al vroeg nadacht over hoe hij machinaal slimmer turf kon winnen. Het technische vernuft zit in de familie. “Us Romke en ús Frits ha der ek harren part yn hân”, vertelt Theun. “Wy persten masjinaal it wetter derút, dan droege it fean folle hurder.” Bij de oude baggeltechniek werd het laagveen met behulp van water tot een soort specie gemaakt. “Dan lieten se dat op de wâl bestjerre, dat it wetter derút rûn.”

Nulaarde

Toen het einde van turf als brandstof in zicht kwam, zocht de familie De Leeuw naar andere bestemmingen voor het laagveen. Dat begon al eind jaren vijftig. De oplossing werd gevonden in het veen als structuurverbeteraar van grond. “Dat fean sit eins neat yn, se neame it ek wol nulaarde. Der sit dus ek neat yn wat je der net yn ha wolle. Dêrom is it ek sok moai guod. En wat je der wol yn ha wolle, kinne je bymenge.” De ligging van De Deelen speelt in de samenstelling een belangrijke rol. Theun legt uit dat het gebied mooi op de overgang van het hoogveen naar het laagveen ligt. “By leechfean hat der wetter oer west, dan sit der meastal ek sâlt yn. Mar omdat wy krekt op de râne sitte, is dat yn De Deelen net sa.”

De Leeuw produceerde een product dat populair was bij onder andere bollentelers en boomkwekers. Deze afnemers willen graag een mooi rul product. En om dat te maken, is ervaring en vakmanschap nodig, legt Theun uit. “It liket maklik. Skep it op de wâl, it droeget wol en dan is it klear, mar sa wurket it net.” Het is een kwestie van het weer goed inschatten, keren, drogen, inspelen op eventuele vorst. “Je moatte der gefoel foar ha.”

Voorraad was er altijd genoeg. Er lag vaak zo’n acht kilometer zetland vol te drogen veen. “At de klant deroan ta is, moat it der wêze.” De afvoer ging per schip, zo’n vijfhonderd ton per keer. In topjaren vertrokken er wel zestig schepen per jaar vol nulaarde uit De Deelen.

Zo’n tien jaar geleden verkocht De Leeuw de activiteiten en materiaal aan loonbedrijf Jonker uit Terwispel. Zelf nam hij wat meer afstand, al was hij ook nog regelmatig in De Deelen te vinden. Hij bezat ook nog steeds de verveningsrechten in het gebied, dat eigendom is van Staatsbosbeheer. “De tiid om te stopjen komt in kear, dêr leve je nei ta. Ik kin it leau ik wol achter my litte.”

Gjin mins

Tot de laatste vracht zat hij op de kraan. Oeds Dam (56) uit Tijnje bracht ongeveer 35 jaar een deel van het jaar in De Deelen door. “Hy is as jonge by my kaam”, vertelt Theun de Leeuw. “Wy koenen it altyd goed mei-elkoar fine. Noait in ferkeard wurd hân.” Voor Oeds is De Deelen een belangrijk deel van zijn leven. “Ik strúnde der as lyts jonkje al om.” Het werk op de kraan en alles wat erbij kwam kijken paste hem goed. “Ik mei graach wurkje, mar it leafst mei sa weinich mooglik folk om my hinne. Der wiene dagen by dat ik fan sân oere moarns oant fjouwer oere middeis op de kraan siet sûnder dat ik in mins seach. Hearlik.”

 

Delen