Moanne fan it Erfskip

Jarig, Henk en de Volkshogeschool

Potlood Arend Waninge

De pioniers ‘omke’ Jarig en ‘neef’ Henk van der Wielen zijn onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van het Volkshogeschoolwerk van Allardsoog. Voor hen stond kennisontwikkeling op het platteland en emancipatie van de arbeider centraal.

Het leven bracht hem eerder in Frankrijk, Amerika en Australië, maar in 1921 vindt Jarig van der Wielen (dan 41) zijn definitieve plek in Allardsoog. Hij voelt zich snel thuis in de verlaten grensstreek van de drie provinciën. In het oosten van Friesland speelt de aanhang van Domela Nieuwenhuis in die tijd nog een belangrijke rol. Onafhankelijke linkse kandidaten zoals Van der Wielen nemen met vrije lijsten succesvol deel aan de verkiezingen. Hij wordt raadslid in Opsterland, later zelfs wethouder.

Het is in die tijd voor socialistische gemeenteraadsleden en wethouders schipperen tussen wat hogere overheden beslissen en wat bij hun eigen achterban leeft. Die achterban wil bijvoorbeeld de werkloosheid anders aanpakken, zonder afhankelijk te zijn van armenzorg, steunverlening of werkverschaffing. Zij willen werk scheppen. Daarom neemt Van der Wielen het initiatief tot een particuliere ontginningsmaatschappij die reële lonen uitbetaalt: De Drie Provinciën. De Rijksoverheid en een autoritaire burgemeester dwarsbomen dit initiatief.

Begin jaren dertig bouwt Van der Wielen het buurthuis ‘Allardsoog’. Hij houdt er bijeenkomsten, ‘praatavonden’ voor mannen en vrouwen uit de streek. Er komen actuele sociale onderwerpen aan bod. Het is het begin van het buurtopbouwwerk en de eerste Volkshogeschool van Nederland, waar in de decennia daarna duizenden volwassenen cursussen volgen. In 1938 is Van der Wielen ook initiatiefnemer van een werkplaats voor werklozen (het huidige Nivon Natuurvriendenhuis). Hij blijft tot zijn dood in 1950 betrokken.

Neef Henk van der Wielen (1903) logeerde in 1928 bij oom Jarig voor promotieonderzoek naar de sociografie van Opsterland als landbouwkolonie. Zo leerde hij de omgeving goed kennen. Hij was ook bekend met het volkshogeschoolwerk in Denemarken en Duitsland. Die ervaringen combineerde hij bij oprichting van de Vereniging tot Stichting van Volkshogescholen. Hij is directeur van de Volkshogeschool Allardsoog vanaf 1932 tot hij in 1948 landelijk leider van de Vereniging voor Volkshogescholen wordt. Henk van der Wielen bemoeide zich ook met culturele raden, openbare bibliotheken, de Fryske Akademy en de regionale omroep. Hij ging in 1969 met pensioen, woonde nog vele jaren op Allardsoog en overleed in 1990.

Anko Postma, nu wethouder in Opsterland, studeerde in 1998 als historicus af op de geschiedenis van de Van der Wielens en de Volkshogeschool in Allardsoog. “Op dat kruispunt van wegen, talen, dialecten en culturen werden grenzen verlegd. Het was niet voor niets dat juist in de crisis van de jaren dertig vraagstukken als grote werkloosheid en integratie tussen stad en platteland, maar later ook milieu, teruggaande voorzieningen, bereikbaarheid en vitaliteit van het platteland in Allardsoog belangrijke onderwerpen waren.”

Postma legt graag een link met het heden. “Ook nu werken we aan behoud van voorzieningen, aan oplossingen van problemen in de stad, de steeds groeiende ‘metropool Randstad’ en verduurzaming. Juist op het platteland zijn oplossingen te vinden voor deze grote opgaven. Opsterland is niet voor niets een van de grondleggers van het P10-netwerk van grote plattelandsgemeenten.

Lezing in Allardsoog

In het kader van de Moanne fan it Erfskip verzorgt Anko Postma op donderdag 14 november (20.00 uur) een lezing over Jarig en Henk van der Wielen, hun werk in Allardsoog en de link met nu. Locatie: Nivon Natuurvriendenhuis, Jarig van der Wielenwei 42, Allardsoog. Entree: 2,50 euro (inclusief koffie).